Articles

ภาวะสารน้ำในร่างกายมากผิดปกติจนเกิดเป็นพิษ

By noppol
8

ภาวะสารน้ำในร่างกายมากผิดปกติจนเกิดเป็นพิษ

ภาวะสารน้ำในร่างกายมากผิดปกติจนเกิดเป็นพิษเรียก ว่า water intoxication เกิดขึ้นเมื่อร่างกายได้รับสารน้ำในปริมาณที่มากผิดปกติ มากจนกระทั่งเป็นอันตรายต่อเซลล์ต่างๆ ทั่วร่างกาย โดยเฉพาะอย่างยิ่งเซลล์สมองด้วยกลไกของเซลล์จะทำทุกวิถีทางเพื่อรักษาสมดุล ของสารน้ำและเกลือแร่ ทั้งส่วนที่อยู่ในเซลล์และส่วนที่อยู่นอกเซลล์ให้ได้ ความผิดปกติของสมดุลสารน้ำและเกลือแร่ ถือว่าเป็นภาวะที่อันตรายมาก ทำให้เสียชีวิตในหากไม่ได้รับการแก้ไขหรือบำบัดรักษาที่ถูกต้องและทันท่วงที สมดุลของสารน้ำและเกลือแร่ในร่างกายเป็นสรีรวิทยาที่สำคัญที่สุดอย่างหนึ่งในการดำรงชีวิตของมนุษย์ เนื่องจากมีผลกระทบต่อการทำหน้าที่ของเซลล์ต่างๆ ทั่วร่างกาย เกลือแร่หรือที่เรียกว่าอิเลคโตรลัยท์(electrolytes) ที่มีบทบาทสำคัญ ได้แก่ โซเดียมโปแตสเซียม คลอไรด์ และไบคาร์บอเนต ซึ่งสามารถตรวจวัดหาระดับของอิเลคโตรลัยต์ต่างๆเหล่านั้นในเลือดได้ และสะท้อนให้เห็นถึงความผิดปกติที่เกิดขึ้นในร่างกาย สมดุลของสารน้ำในร่างกายเกี่ยวข้องโดยตรงกับระดับโซเดียมในเลือด ภาวะที่สารน้ำในร่างกายมากผิดปกติ จะทำให้ระดับของโซเดียมในเลือดลดต่ำ เรียกภาวะดังกล่าวว่า hyponatremia โซเดียมผ่านเข้าออกเซลล์ตลอดเวลาเพื่อปรับให้เข้าสู่ภาวะสมดุล ร่างกายควบคุมกลไกดังกล่าวผ่านทางหลายกระบวนการ รวมทั้งฮอร์โมนบางชนิดที่เข้ามาเกี่ยวข้องสาเหตุเกิดจากการที่เซลล์บวมน้ำ อันตรายที่เกิดขึ้นจากภาวะ water intoxication เนื่องมาจากการที่เซลล์ต่างๆ ทั่วร่างกายเกิดภาวะบวมน้ำ ซึ่งเมื่อรุนแรงมากขึ้นจะทำให้เกิดการตายของเซลล์ แม้ว่าร่างกายจะพยายามแก้ไขด้วยวิธีการต่างๆ เพื่อให้กลับเข้าสู่ภาวะสมดุล แต่ถ้าไม่สำเร็จก็จะเกิดความเสียหายในระดับเซลล์อย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้โดยปกติแล้ว ไต สามารถกรองน้ำได้วันละประมาณ 15 ลิตร ดังนั้นโอกาสที่จะเกิด water intoxication จึงมีน้อยมาก ปัญหาจะเกิดขึ้นเมื่อร่างกายได้รับน้ำในปริมาณที่ผิดปกติ หรืออาจจะเรียกว่าผิดธรรมชาติ เท่านั้น พบได้ในกรณีใดบ้าง

1.ภาวะ water intoxication พบได้บ่อยที่สุดในเด็กเล็กอายุน้อยกว่า 6 เดือน โดย ที่เด็กดื่มน้ำปริมาณมากเกินกว่าที่ร่างกายจะปรับสมดุลได้ หรืออาจเกิดขึ้นในกรณีชงนมที่เจือจางมากเกินไปจนเกิดความผิดปกติของสมดุลสาร น้ำในร่างกายเด็ก
2.ภาวะ water intoxication อาจเกิดขึ้นกับนักกีฬาได้ โดย ที่เมื่อนักกีฬาออกแรงมากๆเสียเหงื่อไป จะส่งผลให้โซเดียมในร่างกายอยู่ในระดับต่ำกว่าปกติ ถ้าหากยิ่งดื่มน้ำเปล่าเข้าไป ก็จะส่งผลให้โซเดียมที่มีอยู่น้อยในเลือดนั้นยิ่งเจือจางเข้าไปอีก
3.คนปกติอาจเกิดภาวะ water intoxication ได้ถ้าร่างกายอยู่ในภาวะขาดน้ำ (dehydrated) แล้วไปดื่มน้ำเปล่าโดยไม่มีสารเกลือแร่หรืออิเลคโตรลัยท์ร่วมอยู่ด้วยอาการของภาวะโซเดียมในเลือดต่ำผู้ป่วยมีอาการคลื่นไส้ อาเจียน อ่อนเพลีย ใน รายที่รุนแรงหรือได้รับการแก้ไขไม่ทันจะถึงขั้นหมดสติ โคม่า และเสียชีวิตได้ อาการผิดปกติที่เกิดจากภาวะสารน้ำในร่างกายมากผิดปกติจนเกิดเป็นพิษ หรือ water intoxication จะเกิดขึ้นในลักษณะเดียวกับการจมน้ำ ทำให้หัวใจเต้นผิดจังหวะ ปอดบวมน้ำ สมองบวม มีอาการเหมือนเมาสุรา บางรายอาจชักได้

การวินิจฉัย

จากประวัติอาการ การตรวจร่างกาย และตรวจพบความผิดปกติของสารเกลือแร่หรืออิเลคโตรลัยท์ในเลือด

แนวทางการรักษา

  • รักษาได้โดยการให้สารอิเลคโตรลัยท์ทางหลอดเลือด เช่น hypertonic saline (salt) solution ซึ่งถ้ารักษาได้ทันท่วงที ก่อนที่เซลล์ทั่วร่างกายจะบวมมาก จนกระทั่งเซลล์ตาย ถ้ารักษาได้ทันผู้ป่วยจะหายเป็นปกติภายในเวลา 2-3 วัน
  • ติดตามตรวจวัดระดับอิเลคโตรลัยท์ในเลือดอย่างสม่ำเสมอ
  • การรักษาภาวะเสียสมดุลของสารน้ำและเกลือแร่ในร่างกายต้องกระทำแบบค่อยเป็นค่อยไป ไม่เร็วหรือช้าจนเกินไป
    image

วิธีป้องกัน คำแนะนำในการป้องกันคือ ให้ ดื่มน้ำเมื่อรู้สึกกระหายเท่านั้น เพราะร่างกายมีกลไกทางสรีรวิทยาที่รู้ว่าเมื่อไรร่างกายต้องการน้ำ สำหรับคนที่เล่นกีฬาหนักๆ ควรดื่มเครื่องดื่มเกลือแร่ในปริมาณพอสมควร และไม่ควรดื่มน้ำเปล่าในปริมาณมาก

นพ. วรวุฒิ เจริญศิริ
ศูนย์ข้อมูลสุขภาพกรุงเทพ
ผู้ประพันธ์