ยุงลายเสือ

User Rating:  / 0

ยุงลายเสือ หรือยุงเสือ (Mansonia) เป็นพาหะของโรคเท้าช้างที่พบมากในบริเวณที่ราบทางฝั่งตะวันออกของภาคใต้ ตั้งแต่จังหวัดชุมพรลงไปจนถึงนราธิวาส โรคเท้าช้างในบริเวณดังกล่าวมักมีสาเหตุเกิดจากเชื้อโรคเท้าช้างชนิด Brugia malayi โดยผู้ป่วยมักมีอาการแขนขาโต อย่างไรก็ตามยุงลายเสือบางชนิดก็เป็นพาหะของโรคเท้าช้างในบริเวณชายแดนไทย-พม่าเช่นกัน ยุงลายเสือเป็นยุงที่มีลักษณะสีสันลวดลายสวยงาม เนื่องจากเกล็ดบนตัวจะมีขนาดใหญ่และลวดลายสีเข้มกว่ายุงชนิดอื่นๆ ลำตัวและขาของยุงลายเสือหรือยุงเสือมีลวดลายค่อนข้างสวยงาม บางชนิดมีสีเหลืองขาวสลับดำคล้ายลายของเสือโคร่ง เช่น Ma. uniformis บางชนิดมีลายออกเขียวคล้ายตุ๊กแก เช่น Ma. annulifera ลักษณะของยุงเสือ ลำตัวมีขนาดใหญ่ ปกคลุมด้วยเกล็ดทำให้ดูคล้ายมีฝุ่นผงเกาะติดทั่วตัว ยุงลายเสือจะมีปีกแตกต่างจากยุงกลุ่มอื่น คือ เส้นปีกจะมีเกล็ดใหญ่สีอ่อนสลับเข้ม เกล็ดที่ปกคลุมปีกมีขนาดใหญ่และค่อนข้างกลม สีดำสลับสีขาว ขาลายเป็นปล้องๆ บริเวณขามีสีแบบตกกระ มีแถบขาวล้อมรอบ ตรงส่วนปลายของท้องมีลักษณะเป็น 3 พู แต่ละพูมีขนยาว 1 กระจุก ยุงลายเสือหายใจผ่านทางท่อหายใจที่มีความแข็งแรง และสามารถแทงผ่านทะลุรากพืชหรือลำต้นของพืชน้ำได้ เนื่องจากการแลกเปลี่ยนออกซิเจนของยุงลายเสือจะแลกเปลี่ยนโดยจะรับเอาออกซิเจนจากรากหรือลำต้นพืชน้ำ เวลาหากิน ยุงลายเสือกัดกินเลือดของสัตว์และคน ชอบออกหากินเวลากลางคืน ตัวแก่มักจะกินเลือดสัตว์มากกว่าคน กัดกินเลือดนอกบ้าน โดยเฉพาะตามทุ่ง หนองน้ำ คลอง บึง ที่มีพืชน้ำขึ้น มักกัดเวลาพลบค่ำหลังพระอาทิตย์ตกดิน หรือบางครั้งกัดตอนกลางวันถ้ามีเหยื่อเข้าไปใกล้บริเวณเกาะพัก

กลไกการเกิดโรค

1. แหล่งเพาะพันธุ์ของยุงลายเสือโดยมีแหล่งเพาะพันธุ์ตามแอ่งหรือหนองน้ำที่มีวัชพืชและพืชน้ำต่างๆเช่นจอกผักตบชวาแพงพวยน้ำหรือหญ้าปล้องในบริเวณที่เป็นหนองคลองบึงสระที่มีพืชน้ำพวกจอกและผักตบชวามักเป็นแหล่งเพาะพันธุ์ของยุงลายเสืออยู่เสมอๆ
2. เมื่อยุงลายเสือกัดคนที่มีเชื้อไมโครฟิลาเรีย และดูดเลือดที่มีพยาธินี้เข้าไป ไมโครฟิลาเรียจะเข้าไปเจริญอยู่ในตัวยุงนานประมาณ 7-14 วัน จนเป็นตัวอ่อนระยะติดต่อ ซึ่งมีการเคลื่อนไหวตลอดเวลาและจะเคลื่อนที่เข้าสู่ปากยุง เมื่อยุงมากัดคน ตัวอ่อนระยะติดต่อนี้จะไชผ่านผิวหนังบริเวณแผลที่ยุงกัด และเข้าไปเจริญและเพิ่มจำนวนในคน ซึ่งต่อมาจะก่อให้เกิดโรคเท้าช้างขึ้
3. ยุงลายเสือมีการเจริญเติบโตแบบสมบูรณ์ เริ่มจากระยะไข่ ระยะลูกน้ำ ระยะดักแด้ และระยะตัวเต็มวัย ซึ่งแต่ละระยะของการเจริญเติบโตจะเปลี่ยนแปลงโดยการลอกคราบ และมีลักษณะของรูปร่างไม่เหมือนกันเลย ระยะเวลาในการเจริญเติบโตจากระยะไข่ จนถึงระยะตัวเต็มวัย ใช้เวลาประมาณ 25-40 วัน ขึ้นอยู่กับอุณหภูมิ ความชื้น ระยะที่เป็นตัวเต็มวัยจะดำรงชีวิตอยู่บนบก ส่วนระยะอื่นๆ จะอาศัยอยู่ในน้ำ ขั้นตอนที่เป็นระยะลูกน้ำยุง แบ่งออกเป็น 4 ระยะ ในแต่ละระยะจะมีการโตโดยการลอกคราบ ซึ่งจะมีการลอกคราบ 3 ครั้งระหว่างระยะทั้งสี่ ระยะที่ 1 ใช้เวลาในการเจริญเติบโต 2-3 วัน ระยะที่ 2 ใช้เวลาในการเจริญเติบโต 3-4 วัน ระยะที่ 3 ใช้เวลาในการเจริญเติบโต 3-4 วัน ระยะที่ 4 ใช้เวลาในการเจริญเติบโต 5-7 วัน ระยะสุดท้ายจะมีการลอกคราบเป็นตัวดักแด้ ระยะดักแด้ก็จะลอกคราบเป็นตัวเต็มวัยต่อไป 
   
   

โรคเท้าช้างในประเทศไทย

1. โรคเท้าช้างเป็นโรคที่เกิดจากหนอนพยาธิตัวกลมฟิลาเรีย มีลักษณะคล้ายเส้นด้ายอาศัยอยู่ในระบบน้ำเหลืองของคน โดยมียุงเป็นพาหะนำโรค มีอาการที่เห็นได้ชัด คือ ขา แขน หรืออวัยวะเพศบวมโตผิดปกติ เนื่องจากภาวะอุดตันของท่อน้ำเหลือง โรคเท้าช้างในประเทศไทยมี 2 ชนิด ชนิดแรกเกิดจากเชื้อ Brugia malayi มักมีอาการแขนขาโต พบมากในบริเวณที่ราบทางฝั่งตะวันออกของภาคใต้ ตั้งแต่จังหวัดชุมพรลงไปจนถึงนราธิวาส โดยมียุงลายเสือเป็นพาหะ ยุงชนิดนี้กัดกินเลือดของสัตว์และคน ชอบออกหากินเวลากลางคืน มีแหล่งเพาะพันธุ์ตามแอ่งหรือหนองน้ำที่มีวัชพืชและพืชน้ำต่างๆ เช่น จอก ผักตบชวา แพงพวยน้ำ หรือหญ้าปล้อง ชนิดที่สองเกิดจากเชื้อ Wuchereria bancrofti มักทำให้เกิดอาการบวมโตของอวัยวะสืบพันธุ์และแขนขา พบมากในบริเวณภาคตะวันตกของประเทศไทย เช่น ที่อำเภอสังขละบุรี อำเภอทองผาภูมิ จังหวัดกาญจนบุรี อำเภอแม่ระมาด จังหวัดตาก อำเภอละอุ่น อำเภอเมือง จังหวัดระนอง เป็นต้น ยุงพาหะนำโรคเท้าช้างชนิดนี้ ได้แก่ ยุงลายป่า เพาะพันธุ์ตามป่าไผ่ ในโพรงไม้ และกระบอกไม้ไผ่ ปัจจุบันพบว่าเชื้อโรคเท้าช้างชนิด Wuchereria bancrofti สายพันธุ์ที่นำเข้าโดยผู้อพยพจากชายแดนไทยพม่า พบว่ามียุงพาหะหลายชนิดรวมทั้งยุงรำคาญ ซึ่งเป็นยุงบ้านที่พบได้ทั่วไป
2. เมื่อยุงที่มีเชื้อพยาธิเท้าช้างระยะติดต่อกัดคน เชื้อจะเคลื่อนตัวออกจากส่วนปากของยุงมาที่บริเวณผิวหนัง ไชเข้าสู่ผิวหนังตรงรอยยุงกัด และเข้าไปเจริญเติบโตเป็นพยาธิตัวแก่ในต่อมน้ำเหลือง มีระยะฟักตัว 3-9 เดือน จากนั้นพยาธิตัวผู้และตัวเมียผสมพันธุ์กัน และออกลูกเป็นตัวอ่อนเรียกว่าไมโครฟิลาเรียซึ่งจะออกมาอยู่ในกระแสเลือด เมื่อยุงมากัดก็จะรับเชื้อตัวอ่อนเข้าไปและเจริญเป็นพยาธิระยะติดต่อภายใน 1-2 สัปดาห์
3. คนที่มีอาการมักจะเกิดจากการที่ถูกยุงที่มีเชื้อพยาธิเท้าช้างกัดซ้ำหลายครั้ง อาการในระยะแรก ผู้ป่วยอาจมีไข้ ซึ่งเกิดจากการอักเสบของต่อมและท่อน้ำเหลืองบริเวณรักแร้ ขาหนีบ หรืออัณฑะ เนื่องจากพยาธิตัวแก่ที่อยู่ในท่อน้ำเหลืองสร้างความระคายเคืองแก่เนื้อเยื่อภายใน รวมทั้งมีการปล่อยสารพิษออกมาด้วย อาการอักเสบจะเป็นๆ หายๆ อยู่เช่นนี้ และจะกระตุ้นให้เกิดอาการบวมขึ้น หากเป็นนานหลายปีจะทำให้อวัยวะนั้นบวมโตอย่างถาวรและผิวหนังหนาแข็งขึ้นจนมีลักษณะขรุขระ ผู้ป่วยเป็นโรคฟิลาเรียของระบบน้ำเหลืองที่เกิดจากเชื้อ W.bancrofti จะมีอาการแสดงส่วนใหญ่ให้เห็นคือผิวหนังตรงอวัยวะเพศหยาบขรุขระและบวมโต เป็นได้ทั้งเพศชายและเพศหญิง ส่วนผู้ป่วยเป็นโรคฟิลาเรียของระบบน้ำเหลืองที่เกิดจากเชื้อ B. malayi จะมีอาการแสดงส่วนใหญ่ให้เห็นคือขาโตและมีผิวหนังหยาบขรุขระ จึงมักเรียกโรคนี้ว่าโรคเท้าช้าง
4. ผู้ป่วยที่มีประวัติเข้าไปอยู่ในถิ่นที่มีการระบาดของโรค ถ้ามีไข้ ท่อน้ำเหลืองอักเสบ ขา แขน หรืออัณฑะบวม ควรตรวจวินิจฉัยทางห้องปฏิบัติการโดยการตรวจเลือด ในประเทศไทยมักพบเชื้อนี้ในเวลากลางคืน
5. การป้องกันยุงกัดสามารถทำได้หลายวิธี เช่น การนอนในมุ้งหรือมุ้งชุบสารเคมีฆ่าแมลง การติดตั้งมุ้งลวด การสุมควันไฟไล่ยุง การจุดยากันยุง และการทาสารเคมีไล่ยุง เช่น น้ำมันตะไคร้หอม หรือสารสังเคราะห์ เช่น DEET (diethyltoluamide) ควบคุมและกำจัดยุงพาหะโดยพ่นสารเคมีกำจัดยุงตามฝาผนังบ้าน กำจัดลูกน้ำตามแหล่งต่างๆ กำจัดวัชพืชและพืชน้ำที่เป็นแหล่งเกาะอาศัยของลูกน้ำในแหล่งน้ำ อย่างไรก็ตามในแหล่งเพาะพันธุ์ที่มีขนาดใหญ่หรือกว้างขวาง เช่น ในท้องนา ลำธาร หรือกระบอกไม้ในป่า การควบคุมลูกน้ำยุงจะทำได้ลำบากมากหรือแทบจะทำอะไรไม่ได้เลย ประชาชนที่อยู่ในแหล่งระบาดของโรคเท้าช้างอาจกินยาป้องกัน ได้แก่ Diethylcarbamazine (DEC)
   
   

ที่มา : นพ.วรวุฒิ เจริญศิริ
ศูนย์ข้อมูลสุขภาพกรุงเทพ

สอบถามรายละเอียดเพิ่มเติม หรือรับคำปรึกษาจากแพทย์ได้ ที่นี่

• < Prev
• Next >