29
Dec 11
User Rating:  / 0
PoorBest 

นักฟุตบอลชั้นนำของทีมเชลซี ดีดีเยร์ ดร็อกบาร์ ที่เป็นนักเตะฝีเท้าเยี่ยมจากประเทศโกตดิวัวร์ ซึ่งเพิ่งเดินทางมาทัวร์เมืองไทยของเราเมื่อไม่นานมานี้ โดยมาแข่งกระชับมิตรกับทีมรวมดาราทีพีแอล ในไทยพรีเมียร์ลีก ซึ่งเป็นลีกสูงสุดของประเทศไทย สัปดาห์ที่แล้วทีมเชลซีลงเล่นกับทีม   ได้มีเหตุการณ์การปะทะกันระหว่าง     จอห์น รัดดี้ ผู้รักษาประตูนอริชซิตี้   ทำให้เกิดการบาดเจ็บถึงขนาดหลับกลางอากาศหมดสติไปเป็นเวลานาน บางรายงานว่า ๓๐ นาที  บางรายงานว่า ๔๐ นาที ผมไม่มีโอกาสได้ดูการถ่ายทอดสด แต่ทราบจากข่าวกีฬาที่นำเสนอกันทุกสำนักข่าวทั่วโลก รวมทั้งได้มีการนำคลิปวิดีโอช่วงที่เกิดการปะทะกันมาให้ดู  มีทั้งภาพเคลื่อนไหว ภาพสโลว์โมชั่น และภาพนิ่ง หากท่านที่ไม่ได้ดูมาก่อน ท่านเข้าไปดูในยูทิวบ์ [Youtube] แล้วท่านจะเห็นว่าน่ากลัวมากทีเดียวสำหรับนักฟุตบอลที่มีการเล่นกันอยู่ทั่วโลกมากกว่าร้อยล้านคน  ที่บางครั้งจะต้องมีการปะทะกันอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้และอาจเกิดโชคร้ายทำให้มีการสลบ หรือหมดสติไปชั่วขณะ และนอนสงบนิ่งอยู่ในสนาม นาทีวิกฤติที่สำคัญจะเกิดขึ้นหลังจากนี้ไป (เมื่อเกิดการสลบของผู้เล่นฟุตบอล ภายหลังการปะทะกัน ไม่รวมถึงภาวะหมดสติที่ไม่ได้มีการปะทะกันของผู้เล่น  เช่น อยู่ดีๆนักกีฬาหรือนักฟุตบอลก็เกิดสลบ (หมดสติ) ไม่รู้ตัว)

บทความในวันนี้ ผมจะวิเคราะห์เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในการแข่งขันครั้งนั้น ว่า การหมดสติของดร็อกบาร์เกิดขึ้นได้อย่างไร การช่วยเหลือที่เกิดขึ้นในสนามขณะนั้นซึ่งมีการเก็บภาพมาให้ดูกันว่ามีความเหมาะสมอย่างไร ณ สถานการณ์ในขณะนั้น  ท่านผู้อ่านเดลินิวส์ที่เกี่ยวข้องกับการแข่งขัน เช่น นักฟุตบอล ผู้ตัดสิน ผู้กำกับเส้น เจ้าหน้าที่ทีม(โค้ช นักกายภาพบำบัด แพทย์ประจำทีม) บุคลากรทางการแพทย์ที่ไปทำหน้าที่ หน่วยปฐมพยาบาลประจำสนามกีฬา ทุกท่านล้วนแต่จะต้องมีความจำเป็นต้องเข้าใจเรื่องเหล่านี้ให้เป็นอย่างดี เพื่อจะได้ไม่กระทำในสิ่งที่อาจจะเป็นอันตรายมากยิ่งขึ้นแก่นีกกีฬาผู้ที่โชคร้ายผู้นั้น

การหมดสติของดร็อกบาร์เกิดขึ้นได้อย่างไร

ในขณะที่ทีมเชลซีบุกขึ้นไปทางด้านซ้ายและโยนบอลไปที่หน้าประตูของทีม ดร็อกบาร์ได้กระโดดขึ้นโหม่งในจังหวะที่ผู้รักษาประตูก็จะออกมากระโดดเพื่อแย่งรับลูกบอลมีการปะทะกันหรือชนกันอย่างแรงเกิดขึ้นและหลังจากนั้นก็เห็นมีดร็อกบาร์ นอนแน่นิ่งอยู่ ณ จุดที่ปะทะกัน ในลักษณะนอนคว่ำหน้า  ซึ่งจากมีการรีเพลย์ภาพกลับไปมาหลายรอบ และหลายมุมกล้อง พบว่าดร็อกบาร์ถูกข้อศอกของผู้รักษาประตูเข้าไปที่ซอกคอและอาจจะโดนคางเข้าไปด้วย ทำให้หมดสติไม่รู้ตัวตั้งแต่อยู่ในอากาศแล้ว  ภาพที่เห็นตั้งแต่ศรีษะและใบหน้า หน้าอกและลำตัว และส่วนขา ลอยตกลงมาพร้อมๆกันแบบเป็นท่อนเดียวกัน   ทำให้ใบหน้าของดร็อกบาร์กระแทกกับพื้นสนามเกิดมีบาดแผลที่บริเวณริมฝีปากและไม่มีกลไกที่เป็นการป้องกันตนเองที่เราเห็นทั่วๆไป เช่น มีการกางแขนเพื่อป้องกันการกระแทกหน้าอก หรือช่วงท้อง ซึ่งที่เราเห็นส่วนใหญ่ก็จะเป็นการเอามือยันพื้นและทำให้เกิดการบาดเจ็บของขัอมือ เป็นต้น

ดังนั้นการหมดสติของดร็อกบาร์นั้นเกิดจากการปะทะกันกลางอากาศ ขณะหมดสติกลางอากาศ   ศรีษะ  ใบหน้าและลำตัว อยู่ขนานกับพื้นดิน ซึ่งถือว่าโชคดีมากๆที่ภายหลังชนกันหมดสติ ดร็อกบาร์อยู่ในท่าที่ทั้งร่างกายอยู่ขนานกับพื้น ดังนั้นร่างกายทั้งตัวตั้งแต่ศรีษะจรดเท้าจึงตกลงมาสู่พื้นสนามแบบเกือบเป็นท่อนเดียวกัน (ดูภาพประกอบ) ศรีษะและคอซึ่งมีกระดูกสันหลังส่วนคอที่มีไขสันหลังอยู่ด้วย การบาดเจ็บที่ศรีษะหรือสมองอย่างรุนแรงจนหมดสติ ให้สงสัยว่ากระดูกสันหลังส่วนคอและไขสันหลังอาจมีการบาดเจ็บหรือกระทบกระเทือนด้วยเสมอ ซึ่งจะไปเกี่ยวข้องกับการช่วยเหลือหรือการเคลื่อนย้ายในเบื้องต้นจะต้องกระทำอย่างถูกวิธี มิฉะนั้นผู้ที่ช่วยเหลืออาจเป็นคนทำให้ผู้บาดเจ็บพิการหรือเสียชีวิตขณะมีการเคลื่อนย้ายอย่างไม่ถูกต้องส่วนหน้าและริมฝีปากกระแทกกับพื้นสนามก่อนส่วนอื่นๆจึงทำให้เกิดบาดแผลขึ้น  และหากโชคร้ายมีการกระแทกของศรีษะลงไปที่พื้นก่อนส่วนอื่นๆ (ศรีษะพุ่งลงพื้นก่อน เหมือนกรณีที่คนคอหักจากการพุ่งหลาวลงน้ำในที่ตื้นๆ)  อาจทำให้เกิดการหมุนหรือการเคลื่อนของคอ (กระดูกสันหลังส่วนคอ) และทำให้กระดูกคอหัก หรือเคลื่อน และอาจไปทำให้มีผลต่อไขสันหลังเกิดอัมพาตของแขนและขาได้ หรือหากเกิดการหักหรือเคลื่อนบริเวณกระดูกคอปล้องสูงๆตั้งแต่ปล้องที่ ๔ ขึ้นไป (ปกติกระดูกสันหลังส่วนคอมี ๗ ปล้อง) อาจเป็นอันตรายรุนแรงที่สุดถึงชีวิตได้ เพราะหากมีการหักหรือกระดูกเคลื่อนไปกดไขสันหลังส่วนที่ควบคุมกล้ามเนื้อกระบังลม ซึ่งเป้นกล้ามเนื้อที่สำคัญในการช่วยการหายใจ ทำให้สมองมีอ๊อกซิเจนไปเลี้ยงน้อยลง ประกอบกับในคราวเดียวกันอาจมีการบาดเจ็บส่วนอื่นๆอีกทำให้มีการเสียเลือด

 

การช่วยเหลือเบื้องต้นในสนามฟุตบอล

ภาพที่เห็นในสนามฟุตบอลเป็นภาพที่ ดร็อกบาร์ นอนคว่ำหน้าแน่นิ่งอยู่กับพื้นสนาม ไม่มีการขยับแขนขาที่แสดงถึงความเจ็บปวด การหายใจสังเกตไม่ได้ชัดเจนจากการดูผ่านรายการทางทีวี ซึ่งคาดว่าน่าจะหายใจได้ด้วยตัวเอง เพราะมิฉะนั้นอาจจะทำให้หัวใจหยุดเต้นในเวลาต่อมา  หลังจากนั้นมีนักฟุตบอลพยายามที่จะมาเรียก หรือ ปลุก และเห็นมีการขยับศรีษะและคอนิดหน่อย ไม่ถึงกับมากนักซึ่งในกรณีนี้ผู้เข้าให้การช่วยเหลือต้องมีความรู้ว่าจะต้องทำอะไรบ้าง ห้ามทำในลักษณะเคลื่อนไหวศรีษะหรือคอจนกว่าจะพิสูจน์ได้ว่าไม่เป็นอะไร ผมมีข้อแนะนำในการดูแลเบื้องต้น กรณีที่พบว่ามีการหมดสตินอนอยู่ในสนามหลังการชนกันดังนี้

  1. ดูว่ามีการหายใจเป็นปกติหรือเปล่า โดยสังเกตุการเคลื่อนไหวของลำตัวหรือหน้าอก หรืออาจเอามือไปที่รูจมูก สังเกตลมหายใจที่ออกมาสัมผัสมือของเรา
  2. หากแน่นิ่งหมดสติ พยายามสื่อสารโดยการใช้เสียงเรียกดังๆในเบื้องต้นก่อน ห้ามไปจับศรีษะคลื่อนไปมาเหมือนเวลาเราปลุกเด็กๆจากที่นอน หรือ ปลุกคนที่หลับไปเพราะความมึนเมา ท่านอาจจะบีบบริเวณลำตัวหรือหัวไหล่ หรือบีบมือเพื่อกระตุ้นและเป็นการประเมินความรู้ตัวของนักฟุตบอลในเบื้องต้น หากไม่รู้ตัวเลย ท่านต้องคิดถึงว่าอาจมีการกระทบกระเทือนต่อสมองอย่างรุนแรง หรืออาจมีการบาดเจ็บที่รุนแรงต่อกระดูกสันหลังส่วนคอ หรือต่อไขสันหลัง การดูแลหลังจากนี้จึงมีความสำคัญ เพราะผู้ที่หมดสติจะไม่สามารถบอกอะไรกับเราได้เลย ตรงกันข้ามกับผู้ที่รู้ตัวจะบอกเราตลอดเวลาหากท่านจับ ขยับ หรือเคลื่อนย้ายเขา แล้วทำให้เขาเจ็บมากขึ้น ดังนั้นในกรณีนี้ท่านต้องมีคนมาช่วย โดยเรียกแพทย์สนามพร้อมเปลเข้ามาช่วย รวมทั้งแพทย์ประจำทีม เพื่อมาช่วยเหลือโดยทีมแพทย์ที่มีความรู้ในการคลื่อนย้ายผู้บาดเจ็บที่หมดสติ
  3. การเคลื่อนย้ายผู้ที่หมดสติที่อยู่ในท่านอนคว่ำ ผู้ที่เข้าช่วยจะต้องผ่านการฝึกมาในการจับประคองศรีษะและคอให้เคลื่อนไปพร้อมๆกัน กับการเคลื่อนลำตัวจากท่านอนคว่ำมาสู่ท่านอนหงายดังนั้นท่านอาจต้องมีคนอย่างน้อย ๒ ถึง ๓ คนขึ้นไป ที่จะพลิกตัวผู้ที่หมดสติ พร้อมกับมีการประคองศรีษะและคอให้อยู่ในแนวที่ตรง สอดคล้องไปกับการพลิกลำตัว หลังจากนอนหงายแล้วท่านต้องประเมินการหายใจอีกคร้งหนึ่ง ซึ่งแพทย์สนาม แพทย์ประจำทีม จะต้องประเมินเพื่อตัดสินใจต่อไปว่าต้องช่วยเหลือทันทีในเรื่องหายใจ หรือสามารถทำการเคลื่อนย้ายได้ โดยนำเข้าไปที่ห้องพยาบาลของสนามก่อน หรือ ต้องพิจารณาส่งตัวไปที่รพ.โดยด่วน
  4. การใส่อุปกรณ์ช่วยประคองคอ (Cervical Brace or Orthosis หรือเราเรียกง่ายๆว่า ปลอกคอ ) ซึ่งโดยทั่วไปจะเป็นอุปกรณ์ประจำหน่วยแพทย์ฉุกเฉินที่ไปประจำสนามฟุตบอลอยู่แล้ว ซึ่งการใส่ก็ต้องมีวิธีการที่นุ่มนวล โดยค่อยๆสอดเข้าไปทางด้นหลังของคอ โดยให้มีการเคลื่อนของศรีษะและคอน้อยที่สุด
  5. การเคลื่อนย้ายลงบนเปลเพื่อนำผู้เล่นที่บาดเจ็บไปที่ห้องพยาบาล หรือไปที่รถแอมบูลานซ์ โดยจะต้องกระทำอย่างถูกวิธี เคลื่อนย้ายหรือยกแบบเป็นท่อน ซึ่งต้องมีคนช่วยยกพร้อมๆกัน หรือมีอุปกรณ์พิเศษที่เรียกว่าเปลตัก ซึ่งอาจใช้คนน้อยกว่า แต่ส่วนใหญ่จะมีใช้กันเฉพาะในรพ.
  6. ห้องพยาบาลของสนามฟุตบอลก็ต้องมีความพร้อมในการดูแลผู้ป่วยในระดับหนึ่ง มีอุปกรณ์ทางการแพทย์ที่จำเป็น
  7. รถพยาบาลหรือแอมบูลานซ์จะต้องเตรียมพร้อมที่จะเคลื่อนย้าย และในการแข่งขันระดับนานาชาติจะต้องมีอย่างน้อย ๒ คัน ท่านลองคิดดูว่าหากมีคันเดียวแล้วต้องนำส่งรพ.ในขณะที่การแข่งขันยังคงดำเนินต่อไป และหากมีการบาดเจ็บที่รุนแรงอีกจะทำอย่างไร

บทบาทของผู้ตัดสิน

ผมมองไม่เห็นว่าผู้ตัดสินได้รีบเข้ามาดูแลดร็อกบาร์ทันที ซึ่งเป็นปกติของผู้ตัดสินเช่นเดียวกับการแข่งขันคู่อื่นๆ   คือ ผู้ตัดสินจะพยายามทำหน้าที่ที่เกี่ยวกับการทำโทษนักฟุตบอลเป็นหลัก เช่น ให้ใบเหลือง ใบแดงหรือเรียกผู้เล่นมาตักเตือน โดยมักคิดในทางดีว่าผู้เล่นที่นอนอยู่คงไม่เป็นอะไรมาก ซึ่งในทางตรงข้ามกับทางการแพทย์ที่เราจะต้องสงสัยว่าอาจมีการบาดเจ็บที่รุนแรง จะต้องเข้าถึงผู้บาดเจ็บให้เร็วที่สุดและพยายามพิสูจน์เบื้องต้นว่าไม่มีอะไรที่รุนแรง แล้วจึงไปทำหน้าที่อื่นที่สำคัญน้อยกว่าต่อไป  ข้อเสนอแนะ ผู้ตัดสินควรโฟกัสไปที่นักฟุตบอลที่บาดเจ็บจากการปะทะกันก่อน

ผู้ตัดสินตวรมีความรู้เกียวกับการวิเคราะห์เบื้องต้นว่าการบาดเจ็บส่วนใดบ้างหรือลักษณะใดบ้าง ที่หากเกิดขึ้นอาจส่งผลรุนแรงตามมาได้ โดยเฉพาะในรายที่หมดสติแน่นิ่ง ผู้ตัดสินจะเปรียบเสมือนผู้ใกล้ชิดและเห็นเหตุการณ์โดยตลอด ควรที่จะมีความรู้พื้นฐานในการเข้าไปประเมินนักฟุตบอลผู้บาดเจ็บ และ/หรือรีบเรียกทีมแพทย์ประจำทีมหรือแพทย์สนามเพื่อเข้ามาช่วยเหลือโดยด่วน ซึ่งรวมทั้งผู้ตัดสินที่สี่ ที่อยู่ข้างสนามควรมีส่วนร่วมในกรณีรุนแรงและจากที่ตัวเองประมาณการณ์ว่าน่าจะร้ายแรง  ซึ่งแน่นอนจะต้องมีการเรียนรู้จากผู้ที่รู้และมีความชำนาญในการดูแลผู้ป่วยกรณีมีการบาดเจ็บที่ศรีษะ(สมอง)และกระดูกสันหลังส่วนคอที่อาจมีความรุนแรงมากและเป็นอันตรายต่อผู้เล่นถึงชีวิต หรือเป็นอัมพาตหมดอนาคตที่จะเล่นฟุตบอลต่อไปได้

การดูแลรักษาที่โรงพยาบาล

แพทย์จะต้องตรวจวินิจฉัยเพื่อหาสาเหตุของการหมดสติว่าเกิดจากอะไร ซึ่งแน่นอนคงต้องเป็นการกระทบกระเทือนอย่างรุนแรงของสมอง โดยอาจเป็นชั่วขณะที่ถูกกระแทก หรือ อาจมีร่องรอยของการบาดเจ็บที่ตัวเนื้อสมองหรือไม่ แพทย์จะใช้วิธีส่งตรวจเอ็กซเรย์คอมพิวเตอร์สมอง ซึ่งในรายของดร็อกบาร์แพทย์ก็ได้ทำและไม่พบสิ่งผิดปกติอะไร ผู้ที่หมดสติควรได้รับการดูแลอย่างใกล้ชิดในรพ.ประมาณ ๒๔ ถึง ๔๘ ชั่วโมง เพื่อความปลอดภัย เพราะภาวะเลือดออกในสมอง หรือ ความผิดปกติอื่นๆมักจะเกิดภายใน ๔๘ ชั่วโม

สำหรับการดูแลกระดูกสันหลังส่วนคอ แพทย์อาจต้องพิจารณาเอ็กซเรย์กระดูกคอ เพื่อให้แน่ใจว่ากระดูกคอไม่หักหรือเคลื่อน ทั้งนี้หากผู้ป่วยรู้ตัวแล้ว แพทย์ตรวจร่างกายพบว่าไม่มีการบาดเจ็บ หรือกดแล้วไม่มีการเจ็บปวดเลย (หากฟกช้ำ แตกหัก หรือ เคลื่อน จะต้องมีอาการเจ็บ หรือ ปวด) ดังนั้นแพทย์บางท่านอาจจะไม่ส่งตรวจเอ็กซเรย์ แต่ในทางตรงกันข้าม หากเอ็กซเรย์ธรรมดาแล้วยังไม่สามารถสรุปได้ถึงการบาดเจ็บ แพทย์อาจพิจารณาส่งตรวจเอ็กซเรย์คอมพิวเตอร์ หรือเอ็กซเรย์เอ็มอาร์ไอสนามแม่เหล็ก [M.R.I.]

อาการที่ควรทราบว่าเป็นสัญญาณอันตราย

สำหรับอาการแสดงของภาวะมีเลือดออกในสมอง หรือความผิดปกติในกรณีได้รับการกระทบกระเทือนดย่างรุนแรง ผู้ป่วยอาจมีอาการปวดศรีษะอย่างรุนแรง มีตาพล่ามัวมองเห็นภาพไม่ชัดเจนอาจมีอาเจียนพุ่งเพราะมีความดันในสมองเพิ่มขึ้น อาจมีอาการแขนขาอ่อนแรงคล้ายคนเป็นอัมพาต หรือ มีน้ำหรือเลือดออกมาทางรูหู(ซึ่งอาจเป้นภาวะของกระดูกฐานรองกระโหลกศรีษะมีการร้าวและมีน้ำในสมองหรือเรียกว่าน้ำไขสันหลัง เพราะเชื่อมต่อกัน และมีเลือดออกปน โดยมีทางเชื่อมต่อมาที่ช่องภายในหู)

หากมีอาการดังกล่าวข้างต้นหรือมีความผิดปกติอื่นใด ท่านควรที่จะต้องไปพบแพทย์เพื่อหาสาเหตุที่แท้จริงต่อไป

การฝึกซ้อมหลังการบาดเจ็บที่ศรีษะอย่างรุนแรง

ในรายของดร็อกบาร์ ทราบว่าแพทย์ได้แนะนำให้พักประมาณอย่างน้อย ๑ สัปดาห์ ซึ่งคงต้องมีการติดตามดูแลกันอย่างใกล้ชิด ต้องสังเกตอาการต่างๆในแต่ละวัน พร้อมกับการคงสภาพความฟิตโค้ชและแพทย์ที่รับผิดชอบจะต้องวางแผนการฝึกซ้อมในช่วงพักฟื้นอาการที่เกิดจากการหมดสติในครั้งนี้ โดยคำนึงถึงความปลอดภัยของผู้เล่นเป็นสำคัญ ไม่ใช่ความสำคัญของชัยชนะของทีมเป็นสำคัญ
เราคงมาติดตามผลงานของซูเปอร์สตาร์รายนี้กันต่อไปว่าเขาจะกลับมาลงสนามและแสดงความสามารถที่โดดเด่นในเกมส์ฟุตบอลให้เราดูกันอีกครั้งเมื่อใด แฟนๆทีมเชลซีคงจะช่วยกันภาวนาให้ดร็อกบาร์หายไวๆ และกลับมาลงสนามในเร็ววัน และในอนาคตจะได้กลับมาเยี่ยมประเทศไทยอีกเหมือนที่เคยมาเมื่อสองเดือนที่แล้ว

ผมหวังว่าท่านจะได้ประโยชน์จากข้อเขียนในวันนี้ในการไปปรับใช้กับสถานการณ์จริงที่ท่านอาจจะต้องประสบ โดยเฉพาะอย่างยิ่งท่านที่เกี่ยวข้องกับการแข่งขันฟุตบอลในประเทศไทย ทั้งผู้จัดการแข่งขัน ผู้ตัดสิน ไลน์แมน นักฟุตบอล ทีมรักษาพยาบาลฉุกเฉินในสนามฟุตบอล ทุกคนหากท่านมีข้อสงสัยในเรื่องใดเป็นพิเศษ ท่านสามารถส่งคำถามมาทางอีเมล์  This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.  หรือท่านที่จะส่งมาทางจดหมายให้ส่งถึง น.อ.(พิเศษ)นายแพทย์ไพศาล จันทรพิทักษ์   คอลัมน์คลินิกกีฬา คุยกันวันเสาร์ ฝ่ายข่าวกีฬา นสพ.เดลินิวส์ ถนนวิภาวดีรังสิต เขตบางเขน กทม.


ผู้เขียน: นอ.(พิเศษ) นพ.ไพศาลจันทรพิทักษ์
Email:  This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

สอบถามรายละเอียดเพิ่มเติม หรือรับคำปรึกษาจากแพทย์ได้ ที่นี่

Share

Disclaimer

รายงานการวิจัยฉบับนี้เป็นการนำเสนอข้อมูลที่ได้รวบรวมจากแหล่งต่างๆ ที่น่าเชื่อถือในเชิงวิเคราะห์ เพื่อต้องการเผยแพร่เพื่อประโยชน์ด้านการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ และประโยชน์แก่ส่วนรวม ไม่ได้เจตนาแนะนำข้อมูลเพื่อการวินิจฉัยโรคหรือการรักษาโรค ตลอดจนไม่ใช่เพื่อการนำข้อมูลไปใช้ประโยชน์เชิงพาณิชย์หรือมีเจตนาเอื้อผลประโยชน์ทางธุรกิจใดๆ ศูนย์วิจัยสุขภาพกรุงเทพ จึงไม่ขอรับรองความถูกต้องครบถ้วน สมบูรณ์ และเป็นปัจจุบันของข้อมูลเกี่ยวกับยา โรค สาเหตุ อาการ วิธีการดูแลรักษา นวัตกรรมหรือเทคโนโลยีใหม่ๆ บางส่วนยังไม่มีการรับรองผลของการใช้งาน รวมทั้งไม่มีหลักฐานรับรองที่สมบูรณ์ ครบถ้วน ดังนั้น ผู้ใช้ข้อมูล ควรใช้วิจารณญาณในการรับข้อมูลหรือปรึกษาผู้ประกอบวิชาชีพด้านสุขภาพเพิ่มเติม หากมีการนำข้อมูลไปใช้โดยไม่ปรึกษาผู้ประกอบวิชาชีพด้านสุขภาพ ทางศูนย์วิจัยสุขภาพกรุงเทพจะไม่รับผิดชอบต่อความเสียหายที่เกิดขึ้นจากการใช้ หรือการอ้างอิงรายงานการวิจัยฉบับนี้ และศูนย์วิจัยสุขภาพกรุงเทพขอสงวนสิทธิ์ในการแก้ไข ดัดแปลงรายงานการวิจัยฉบับนี้โดยไม่ต้องแจ้งให้ทราบล่วงหน้า

การสงวนสิทธิ์

รายงานการวิจัยฉบับนี้ ได้รับความคุ้มครองตามกฎหมายทรัพย์สินทางปัญญาของประเทศไทย ห้ามบุคคลใดลอกเลียน ทำซ้ำ ดัดแปลงเผยแพร่ต่อสาธารณชน จำหน่าย มีไว้ให้เช่า หรือกระทำการใดๆ ในลักษณะที่เป็นการแสวงหาประโยชน์ในทางการค้า หรือประโยชน์อันมิชอบ ไม่ว่าเพียงบางส่วนหรือทั้งหมด มิเช่นนั้น จะมีการดำเนินการตามกฎหมายกับผู้ละเมิดทันที