ไวรัสนิปาห์คืออะไร

ในช่วงระยะเวลาระหว่างปี พ.ศ. 2541 ถึงปี พ.ศ. 2542 ได้มีรายงานการระบาดของโรคไข้สมองอักเสบจากเชื้อไวรัสนิปาห์ (Nipah virus) ในประเทศมาเลเซียและสิงคโปร์ ซึ่งเดิมคาดว่าเกิดจากเชื้อไวรัสสมองอักเสบเจแปนนีสชนิดบี แต่จากการศึกษาต่อมาพบว่า เชื้อก่อโรคเป็นเชื้อไวรัสชนิดพารามิกโซไวรัสซึ่งไม่เคยรู้จักกันมาก่อน ปัจจุบันเรียกว่า ไวรัสนิปาห์

ไวรัสนิปาห์ เป็นไวรัสที่ติดต่อจากสัตว์สู่คน ลักษณะใกล้เคียงกับไวรัสเฮนดร้า ซึ่งเคยระบาดในประเทศออสเตรเลีย ทั้งไวรัสนิปาห์ และไวรัสเฮนดร้า จัดอยู่ในกลุ่มของพารามิกโซไวรัส ความจริงแล้วสมาชิกส่วนใหญ่ของพารามิกโซไวรัสมักไม่ค่อยก่อให้เกิดการระบาด สามารถติดเชื้อไปยังโฮสต์หลายชนิด การที่ไวรัสในกลุ่มนี้เป็นสาเหตุของการระบาด ทำให้ได้รับความสนใจจากแพทย์ผู้เชี่ยวชาญจำนวนมาก ด้วยเกรงว่าอาจเกิดเป้นโรคติดต่อที่อุบัติใหม่ได้ในอนาคต

การระบาดในประเทศมาเลเซีย

การระบาดของไวรัสนิปาห์ที่ทำให้เกิดโรคไข้สมองอักเสบในประเทศมาเลเซีย เริ่มต้นตั้งแต่เดือนตุลาคม พ.ศ. 2541 ในรัฐเปรัค และแพร่ระบาดไปยังรัฐเนกริเซมบิลันอีกสองเดือนต่อมา ในช่วงที่มีการระบาดจนถึงเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2542 พบว่ามีรายงานผู้ป่วยจากประเทศมาเลเซีย และสิงคโปร์รวมทั้งสิ้น 258 ราย และยอดผู้ป่วยเสียชีวิตจำนวน 111 ราย โดยมีอัตราตายเฉลี่ยสูงถึงร้อยละ 40

การสอบสวนโรคระบาดดำเนินการในช่วงเดือนกันยายน พ.ศ. 2541 จนถึงเดือนเมษายน พ.ศ. 2542 เป็นไปด้วยความลำบาก เนื่องจากไม่เคยพบดารระบาดของเชื้อไวรัสชนิดนี้มาก่อน ข้อมูลขององค์การอนามัยระบุว่ามียอดผู้ป่วยรวมทั้งสิ้น 265 ราย ยอดผู้เสียชีวิตรวม 105 ราย และร้อยละ 93 ของผู้ติดเชื้อทั้งหมดมีอาชีพที่เกี่ยวข้องกับสุกร

ผู้ป่วยส่วนใหญ่เป็นผู้ชายที่มีประวัติว่าทำงานอยู่ในฟาร์มหมู หรือได้สัมผัสกับหมูที่ยังมีชีวิตโดยเฉพาะหมูที่ป่วย
โดยตรง อย่างไรก็ตาม จากการรวบรวมหลักฐานทางระบาดวิทยา ไม่พบว่ามีการแพร่เชื้อไวรัสจากคนหนึ่งไปสู่อีกคนหนึ่ง

การระบาดในประเทศสิงคโปร์

ในประเทศสิงคโปร์ มีรายงานผู้ป่วยด้วยอาการไข้สมองอักเสบ และมีอาการ
ทางระบบทางเดินหายใจ รวมทั้งสิ้น 11 ราย ทั้งหมดได้รับการยืนยันว่าเกิดจากการติดเชื้อไวรัสนิปาห์ และผู้ป่วยทั้งหมดเป็นคนงานในโรงฆ่าหมู ซึ่งดำเนินการ
ฆ่าหมูที่ถูกนำเข้ามาจากประเทศมาเลเซีย ในจำนวนนี้พบว่ามีผู้เสียชีวิต 1 ราย

การระบาดของเชื้อไวรัสเฮนดร้า

รายงานการระบาดของเชื้อไวรัสเฮนดร้าในประเทศออสเตรเลีย 3 ครั้ง ในปี พ.ศ. 2537, 2538 และ 2542 ซึ่งการระบาดในสองครั้งแรก พบมีผู้ป่วย 3 ราย เสียชีวิต 2 ราย ส่วนการระบาดครั้งที่ 3 นั้น เกิดขึ้นในม้า แล้วติดต่อมายังคน ภายหลังพบหลักฐานการป่วยของม้าที่เป็นต้นเหตุและตายในที่สุด

สาเหตุ

เชื้อโรคก่อเหตุที่ถูกค้นพบเป็นเชื้อไวรัสชนิดใหม่ ซึ่งต่อมาได้รับการยืนยันจากศูนย์ควบคุมโรคประเทศสหรัฐอเมริกาว่าเป็นเชื้อไวรัสที่คล้ายกับเชื้อไวรัสเฮนดร้า
ซึ่งถูกค้นพบครั้งแรกที่ประเทศออสเตรเลียในปี พ.ศ. 2537 ต่อมาทางการประเทศมาเลเซียได้ตั้งชื่อไวรัสใหม่นี้ว่า “ไวรัสนิปาห์” ตามชื่อหมู่บ้านสุไหงนิปาห์ ซึ่งเป็นสถานที่ที่สามารถแยกเชื้อไวรัสดังกล่าวได้จากผู้ป่วยด้วยอาการไข้สมองอักเสบเป็นครั้งแรก

ไวรัสนิปาห์จัดเป็นพารามิกโซไวรัสกลุ่มเดียวกับเชื้อไวรัสโรคหัด คางทูม ไวรัสอีโบลา และไวรัสมาร์บวก
เชื้อไวรัสถูกขับออกมากับสิ่งขับถ่ายของสัตว์ป่วยโดยเฉพาะปัสสาวะ ซึ่งจะถูกทำลายได้ง่ายโดยการใช้สบู่ ผงหรือน้ำยาซักฟอก หรือยาฆ่าเชื้อส่วนใหญ่สามารถทำลายเชื้อดังกล่าวได้อย่างมีประสิทธิภาพ

เชื้อไวรัสนิปาห์มีความเกี่ยวพันอย่างใกล้ชิดกับเชื้อไวรัสเฮนดร้า ซึ่งเคยก่อโรคระบาดในม้าและติดต่อมาถึงมนุษย์ จนมีผู้เสียชีวิตที่ประเทศออสเตรเลียในปี พ.ศ. 2537 จึงให้ชื่อในเบื้องต้นว่าไวรัส Hendra-like และต่อมาเปลี่ยนชื่อเป็นไวรัสนิปาห์ในที่สุด

เชื้อไวรัสนิปาห์เป็นอาร์เอ็นเอไวรัส สายเดียว ก่อโรคในหมู และติดต่อมาสู่คนได้ และมีแหล่งสะสมเชื้อในค้างคาว การติดเชื้อเกิดจากไปสัมผัสกับสารคัดหลั่ง และเนื้อเยื่อของหมูที่ยังมีชีวิต พบการเกิดโรคในกลุ่มคนงานในฟาร์มเลี้ยงหมู และโรงฆ่าสัตว์ รวมทั้งคนขับรถส่งหมูด้วย ยังไม่มีรายงานการติดโรคในพ่อค้าที่ชำแหละเนื้อหมู ผู้บริโภค หรือบุคลากรทางการแพทย์ที่ให้การดูแลผู้ป่วย รวมถึงยังไม่มีรายงานการติดต่อจากคนสู่คน

ไวรัสจีโนม

จีโนม หรือสารพันธุกรรมของไวรัสนิปาห์เป็นอาร์เอ็นเอ ความยาว 17-20 กิโลเบส ประกอบด้วยชิ้นส่วนของยีน 6 ส่วนเรียงตัวกันในแนวตรง ระหว่างยีนเป็นลำดับของเบสชนิด GAA ก่อโรคโดยเข้าไปจับกับผิวเซลล์ สลายส่วนเปลือกหุ้มแล้วกระตุ้นให้เซลล์สร้างโปรตีนรวมทั้งชิ้นส่วนพันธุกรรมของไวรัส หลังจากนั้นจะรวมกันเป็นอนุภาคใหม่ หลุดออกมาจากเซลล์เพื่อติดเชื้อเซลล์อื่นต่อไป กระบวนการทั้งหมดเกิดขึ้นในซัยโตพลาสซึมของเซลล์

โฮสต์ธรรมชาติ

ปัจจุบันเชื่อว่าโฮสต์ธรรมชาติของไวรัสนิปาห์และไวรัสเฮนดร้าเป็นค้างคาวชนิดกินผลไม้ (fruit bats) ค้างคาวพวกนี้พบได้ในทางเหนือ ตะวันออก และตะวันออกเฉียงใต้ของทวีปออสเตรเลีย พบในประเทศอินโดนีเซีย มาเลเซีย และฟิลิปปินส์ หมู่เกาะในทะเลแปซิฟิกหลายแห่งสามารถตรวจพบค้างคาวกินผลไม้ได้เช่นกัน สำหรับการติดต่อจากโฮสต์ธรรมชาติไปยังโฮสต์ที่สองนั้น ยังไม่ทราบกลไกที่แน่ชัด

การติดต่อ

แม้ว่าปัจจุบัน นักวิทยาศาสตร์ยังไม่ทราบแน่ชัดถึงกลไกการติดต่อของเชื้อไวรัสจากสัตว์สู่สัตว์ และจากสัตว์สู่มนุษย์ แต่เชื่อว่าน่าจะเกิดจากการสัมผัสสารคัดหลั่งของสัตว์ติดเชื้อ หลังจากสามารถตรวจพบแอนติบอดีต่อไวรัสนิปาห์ในสุกร สัตว์เลี้ยงชนิดอื่นๆ และสัตว์ป่าหลายชนิด ทำให้เกิดความกังวลว่าเชื้อไวรัสนิปาห์อาจสามารถแพร่เชื้อได้ในสัตว์หลายชนิด

ผู้ค้นพบไวรัสนิปาห์

ศ.ดร.แลม ซัยกิต นักไวรัสวิทยา มหาวิทยาลัยมาลายา ประเทศมาเลเซียเป็นผู้ค้นพบไวรัสนิปาห์ภายหลังการระบาดในครั้งนั้น ต่อมาได้รับการยกย่องจากวงการแพทย์นานาชาติจากผลงานการศึกษาวิจัยดังกล่าว และได้เข้ารับพระราชทานรางวัลสมเด็จเจ้าฟ้ามหิดล ประจำปี 2544 สาขาสาธารณสุข จากพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช ณ พระที่นั่งจักรีมหาปราสาท พระบรมราชวัง เมื่อวันที่ 31 มกราคม พ.ศ. 2545

งานวิจัยชิ้นนี้พบไกลโคโปรตีนชนิด HN และ F ซึ่งมีลักษณะไม่เป็นหนามเหมือนไวรัสไข้หวัดใหญ่ และส่วนของโปรตีนชนิด L และ P ทำหน้าที่เป็นเอ็นซัยม์โพลีเมอเรส

โรคสัตว์อุบัติใหม่ และอุบัติซ้ำ

การเฝ้าระวังโรคสัตว์อุบัติใหม่ และโรคแปลกถิ่น เป็นเรื่องสำคัญอย่างยิ่งในปัจจุบัน เนื่องจากโรคสัตว์อุบัติใหม่โดยมากจะเป็นโรคที่สามารถติดต่อจากสัตว์สู่คน และมักจะก่อให้เกิดอาการรุนแรง หรือถึงกับเสียชีวิตได้ เช่น โรคนิปาห์ในสุกร
โรควัวบ้าในโค และโรคไข้หวัดนก เป็นต้น

โรคเหล่านี้ไม่เพียงแต่จะก่อปัญหาทางการสาธารณสุขอย่างมากเท่านั้น แต่ยังส่งผลกระทบต่อการปศุสัตว์ และเศรษฐกิจของประเทศที่เกิดการระบาดอย่างมหาศาล โรคเหล่านี้แม้จะยังไม่มีการรายงานในประเทศไทย แต่ก็มีความจำเป็นที่จะต้องเตรียมความพร้อมในทุกๆ ด้าน โดยเฉพาะความเข้มแข็งทางด้านวิชาการและการประสานงานที่เป็นระบบ

สำหรับไวรัสนิปาห์ถึงแม้ว่าจะยังไม่มีรายงานของการติดต่อของโรคโดยวิธีอื่น นอกจากการสัมผัสโรคจากหมู
ดังที่กล่าวมาแล้วข้างต้น แต่ก็สามารถพบการติดเชื้อไวรัสนิปาห์ได้ในสุนัขและแมวได้ด้วย จึงเป็นข้อสังเกตว่าใน
ผู้ป่วยที่เกิดจากสมองอักเสบจากไวรัสนิปาห์ บางรายที่ไม่มีประวัติสัมผัสโรคจากหมูเลย อาจได้รับเชื้อมาจาก
แหล่งโรคอื่น เช่น จากสัตว์อื่นที่มีเชื้อก็ได้