โพสต์ 8 ส.ค. 56 ปรับปรุง 27 ก.พ. 57 9,859 Views

สายพันธุ์ของเชื้อไวรัส เอชไอวี

สายพันธุ์ของเชื้อไวรัส เอชไอวี

เป็นเชื้อที่กลายพันธุ์ได้รวดเร็วมาก เกิดมิวเตชันแทบตลอดเวลา ในร่างกายของผู้ติดเชื้อจะพบเชื้อไวรัสเอชไอวีสายพันธุ์ต่างๆ ในตัวคนเดียวกัน การจัดจำแนกชนิดของเชื้อไวรัสเอชไอวีใช้ข้อมูลรหัสพันธุกรรมที่มีความคล้ายคลึงกัน สามารถแบ่งออกเป็น types, groups และsubtypes

เชื้อไวรัสเอชไอวีตรวจพบครั้งแรกในเลือดของผู้ป่วยชาวคองโกในปี 1959ปัจจุบันพบว่าเชื้อไวรัสเอชไอวีมี 2 ชนิด คือ HIV type 1 (HIV-1) และ HIV type 2 (HIV-2) จากการศึกษาจีโนมของไวรัสเอชไอวีทั้งสองชนิด ย้อนหลังไปหลายสิบปี พบว่าเชื้อไวรัสเอชไอวี HIV-1 เริ่มติดต่อสู่คนครั้งแรกเมื่อประมาณปี 1930 ส่วนเชื้อไวรัสเอชไอวี HIV-2 เริ่มติดต่อสู่คนครั้งแรกในช่วงทศวรรษ 1940-1950

เชื้อไวรัสเอชไอวีทั้งสองชนิดมีลักษณะทางพันธุกรรมที่ใกล้เคียงกับไวรัสก่อโรคในลิงที่มีชื่อเรียกว่าไวรัสเอสไอวี (SIV) ย่อมาจาก simian immunodeficiency virus ทั้งนี้คำว่า simian หมายถึงสัตว์จำพวกลิง

ความแตกต่างระหว่าง HIV-1 และ HIV-2

  1. เชื้อไวรัสเอชไอวีชนิด HIV-2 ติดต่อได้ยากกว่าเชื้อไวรัสเอชไอวีชนิด HIV-1
  2. ระยะเวลาระหว่างการติดเชื้อครั้งแรกกับเมื่อปรากฏอาการของโรคของเชื้อไวรัสเอชไอวีชนิด HIV-2 นานกว่าเชื้อไวรัสเอชไอวีชนิด HIV-1
  3. พบว่าเชื้อไวรัสเอชไอวีชนิด HIV-1 เป็นสาเหตุสำคัญของโรคเอดส์ทั่วโลก โดยทั่วไปหากไม่ได้ระบุว่าเป็นเชื้อไวรัสเอชไอวีชนิด HIV-2 มักจะหมายถึงเชื้อไวรัสเอชไอวีชนิด HIV-1 โดยปริยาย
  4. เชื้อไวรัสเอชไอวีชนิด HIV-2 พบได้น้อยมาก ส่วนใหญ่เป็นรายงานจาก West Africa
  5. เชื้อไวรัสเอชไอวีทั้งสองชนิดติดต่อทางเพศสัมพันธุ์ เลือดและผลิตภัณฑ์จากเลือด และติดต่อจากมารดาสู่ทารก เมื่อเกิดเป็นโรคเอดส์ขึ้นแล้ว ลักษณะอาการของผู้ป่วยติดเชื้อไวรัสเอชไอวีทั้งชนิด HIV-1และ HIV-2 ไม่แตกต่างกัน

 

ที่มาของเชื้อไวรัสเอชไอวี

  1. เชื้อไวรัสเอชไอวีทั้งสองชนิด มีที่มาแตกต่างกัน โดยเชื้อไวรัสเอชไอวีชนิด HIV-1 มาจากลิง chimpanzee ที่อาศัยอยู่ในแถบแอฟริกากลาง มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Pan troglodytes ปรากฏหลักฐานชัดเจนว่าเชื้อไวรัสเอชไอวีชนิด HIV-1 กลายพันธุ์มาจากเชื้อไวรัสเอสไอวีในลิง ที่เรียกว่า SIVcpz
  2. เชื้อไวรัสเอชไอวีชนิด HIV-2 มาจากลิงคนละชนิดกัน โดยเป็นลิงท้องถิ่นที่เรียกว่า sooty mangabey ซึ่งอาศัยอยู่ตามชายฝั่งแอฟริกาตะวันตกจาก Senegal ถึง Ivory Coast
  3. ต่อมาพบว่าเชื้อ HIV-2 กลายพันธุ์มาจากเชื้อไวรัส SIVsm สำหรับลิง sooty mangabey มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Cercocebus atys ทั้งนี้และทั้งนั้นพบว่าเชื้อไวรัสเอชไอวีชนิด HIV-1 และ HIV-2 มีชิ้นส่วนดีเอ็นเอเหมือนกันร้อยละ 40-60

ประวัติการค้นพบเชื้อไวรัสเอชไอวี

  1. ในระยะแรกๆ พบว่า มีปัญหาในการตรวจแยกเชื้อไวรัสเอชไอวี เนื่องจากเซลล์เม็ดเลือดขาวที่ติดเชื้อจะตายทุกวัน
  2. จนกระทั่งในปี 1984 Montagnier และ Gallo สามารถแยกเชื้อไวรัสเอชไอวีได้เป็นครั้งแรก
  3. อีกสองปีต่อมา ในปี 1986 พบว่า เชื้อไวรัสเอชไอวีชนิด HIV-2 สามารถตรวจพบได้เลือดของผู้ป่วยที่มาจากชายฝั่งแอฟริกาตะวันตก

จีโนมของเชื้อไวรัสเอชไอวี

เชื้อ HIV-1 เป็นอาร์เอ็นเอไวรัส ชนิดสายคู่ จีโนมมีความยาว 9 กิโลเบส ประกอบไปด้วยยีน 9 ชนิดควบคุมการสร้างโปรตีน

 

โปรตีนของเชื้อไวรัสเอชไอวี

  1. โปรตีนโครงสร้าง หรือที่เรียกว่า structural proteins ได้แก่ Gag, Pol, และ Env
  2. โปรตีนควบคุมการทำงานของไวรัส เรียกว่า regulatory proteins ได้แก่ Tat, Rev
  3. โปรตีนที่ทำหน้าที่เสริม หรือ accessory proteins ได้แก่ Vpu, Vpr, Vif, และ Nef

โปรตีนโครงสร้าง

โปรตีนโครงสร้าง หรือที่เรียกว่า structural proteins ได้แก่ Gag, Pol, และ Env

โปรตีนควบคุม

โปรตีนควบคุมการทำงานของไวรัส เรียกว่า regulatory proteins ได้แก่ Tat, Rev

โปรตีนเสริม

โปรตีนที่ทำหน้าที่เสริม หรือ accessory proteins ได้แก่ Vpu, Vpr, Vif, และ Nef

 

เชื้อไวรัสเอชไอวีชนิด HIV-1

ชนิดหลักๆ ของเชื้อไวรัสเอชไอวีชนิด HIV-1 ได้แก่ M (main), N (new), และ O (outlier)

M group

  1. ในกลุ่ม M group ซึ่งพบได้มากถึงกว่าร้อยละ 90 ทั่วโลก แบ่งเป็น 9 ชนิดย่อย เรียกว่า clades กำหนดให้เรียกเป็นลำดับตัวอักษร A-D, F-H, J, และ K
  2. ในสหรัฐอเมริกาและทางยุโรปตะวันตก พบเชื้อไวรัสเอชไอวี Clade B มากที่สุด แตกต่างจากเชื้อไวรัสเอชไอวีที่พบในเอเชียและแอฟริกา
  3. ความหนาแน่นของเชื้อไวรัสเอชไอวีพบมากที่สุดในทวีปแอฟริกา บริเวณส่วนที่อยู่ใต้ทะเลทรายซาฮารา
  4. ยาต้านไวรัสที่ผลิตในปัจจุบันส่วนใหญ่ได้ผลดีในการทำลายเชื้อไวรัสเอชไอวีชนิด clade B เมื่อนำยาต้านไวรัสไปใช้ในบริเวณอื่นๆ การตอบสนองต่อการรักษาอาจแตกต่างไปได้บ้าง รวมทั้งกลไกการดื้อยาที่เกิดจากมิวเตชั่น
  5. ความแตกต่างและความหลากหลายของสายพันธุ์เชื้อไวรัสเอชไอวี มีความสำคัญในการพัฒนาวัคซีนเป็นอย่างมาก

สายพันธุ์ของ HIV_1 ทั่วโลก

 

  1. เชื้อไวรัสเอชไอวีแต่ละชนิดแบ่งออกได้เป็น groups โดยแต่ละ group ยังแบ่งย่อยลงไปเป็น subtypes และ CRFs (Circulating Recombinant Forms)
  2. เชื้อไวรัสเอชไอวีชนิด HIV-1 แบ่งเป็น 3 groups ได้แก่ "major" group M, outlier" group O และ "new" group N เชื้อไวรัสเอชไอวีแต่ละกรุ๊ปมีที่มาจากเชื้อในลิง simian immunodeficiency virus ที่แตกต่างกัน และติดต่อมายังมนุษย์ในเวลาต่างๆกัน
  3. เชื้อไวรัสเอชไอวีชนิด Group O พบน้อยมาก เฉพาะในแอฟริกาตะวันตกและแอฟริกาใต้บางแห่งเท่านั้น ส่วนเชื้อไวรัสเอชไอวีชนิด group N ซึ่งถูกค้นพบในปี 1998 ที่ประเทศคาเมรูน ถือว่าเป็นเชื้อไวรัสเอชไอวีชนิดที่พบน้อยมาก มากกว่าร้อยละ 90 ของเชื้อไวรัสเอชไอวีที่พบในปัจจุบันเป็นเชื้อไวรัสเอชไอวีชนิด group M
  4. เชื้อไวรัสเอชไอวีชนิด group M แบ่งเป็น 9 subtypes (or clades) of ได้แก่ A, B, C, D, F, G, H, J และ K
  5. บางครั้งเชื้อไวรัสเอชไอวีสองชนิดในคนเดียวกัน อาจก่อให้เกิดสายพันธุ์ผสมชนิดใหม่ เรียกว่า hybrid virus ส่วนใหญ่จะดำรงชีวิตอยู่ได้ในนาน แต่ก็มีชนิดที่สามารถติดเชื้อไปยังคนอื่นๆได้ เรียกว่า "circulating recombinant forms" หรือ CRFs ยกตัวอย่างเช่น CRF A/B เป็นสายพันธุ์ผสมระหว่างเชื้อไวรัสเอชไอวีชนิด subtype A และเชื้อไวรัสเอชไอวีชนิด subtype B
  6. ระบบการจำแนกชนิดและสายพันธุ์ของเชื้อไวรัสเอชไอวีมีการเปลี่ยนแปลงตามข้อมูลวิชาการที่เกิดขึ้นใหม่ๆ บางครั้งมีการกล่าวถึงสายพันธุ์ย่อย A1, A2, A3, F1 และ F2 แทนที่จะเรียกว่า A และ F
  7. การกระจายของ HIV-1 subtypes และ CRFs เกิดขึ้นทั่วโลก แตกต่างกันไปในแต่ละภูมิภาค เชื้อไวรัสเอชไอวีชนิดที่พบมากที่สุดในปัจจุบัน คือ เชื้อไวรัสเอชไอวีชนิด subtype A และเชื้อไวรัสเอชไอวีชนิด subtype C

subtypes E

เชื้อไวรัสเอชไอวีชนิด CRFs A/E เกิดจากสายพันธุ์ผสมระหว่างเชื้อไวรัสเอชไอวีชนิด subtype A และเชื้อไวรัสเอชไอวีชนิด subtype E แต่นักวิทยาศาสตร์ไม่สามารถตรวจพบ pure form ของเชื้อไวรัสเอชไอวีชนิด subtype E ได้เลย ดังนั้นการเรียกเชื้อไวรัสเอชไอวีชนิดsubtype E จึงไม่ถูกต้อง ที่ถูกควรเรียกว่า CRF01_AE

subtypes I

เชื้อไวรัสเอชไอวีชนิดหนึ่ง ตรวจพบที่ Cyprus ถูกเรียกว่าเชื้อไวรัสเอชไอวีชนิด subtype I ต่อมาพบว่าเป็นเชื้อไวรัสเอชไอวีชนิด recombinant form A/G/I ปัจจุบันจึงไม่เรียกว่าเชื้อไวรัสเอชไอวชนิด subtype I อีกต่อไป

 

Subtype A and CRF A/G

เชื้อไวรัสเอชไอวีชนิดย่อย A และเชื้อไวรัสเอชไอวีชนิดย่อย CRF A/G พบมากที่แอฟริกาตะวันตก และแอฟริกากลาง เชื้อไวรัสเอชไอวีชนิดย่อย A ยังพบระบาดในรัสเซียอีกด้วย

Subtype B

เชื้อไวรัสเอชไอวีชนิดย่อย B เป็นสายพันธุ์ที่พบมากที่สุดยุโรป อเมริกา ญี่ปุ่น และออสเตรเลีย พบมานานกว่าสายพันธ์อื่นๆ ปัจจุบันพบเชื้อไวรัสเอชไอวีชนิดย่อย B ประมาณร้อยละของผู้ตดเชื้อรายใหม่ในยุโรป

Subtype C

เชื้อไวรัสเอชไอวีชนิดย่อย C พบมากที่แถบแอฟริกาใต้ แอฟริกาตะวันออก อินเดีย และเนปาล เชื้อไวรัสเอชไอวีชนิดย่อย C เป็นสาเหตุสำคัญที่ทำให้เกิดการระบาดของเชื้อไวรัสเอชไอวีทั่วโลก ส่วนใหญ่เป็นการระบาดที่รุนแรง ตรวจพบเชื้อไวรัสเอชไอวีชนิดย่อย C ในผู้ติดเชื้อครึ่งหนึ่งของทั้งหมด

 

Subtype D

เชื้อไวรัสเอชไอวีชนิดย่อย D พบประปรายแถบแอฟริกากลาง และแอฟริกาตะวันออก

CRF A/E

เชื้อไวรัสเอชไอวีชนิดย่อย A/E พบมากในประเทศเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ต้นกำเนิดมาจากแอฟริกากลาง

Subtype F

เชื้อไวรัสเอชไอวีชนิดย่อย F พบได้ที่แอฟริกากลาง อเมริกาใต้ และยุโรปตะวันออก

Subtype G and CRF A/G

เชื้อไวรัสเอชไอวีชนิดย่อย G และ CRF A/G พบที่แอฟริกาตะวันตก แอฟริกาตะวันออก และยุโรปตอนกลาง

Subtype H

เชื้อไวรัสเอชไอวีชนิดย่อย H พบเฉพาะแอฟริกากลางเท่านั้น

Subtype J

เชื้อไวรัสเอชไอวีชนิดย่อย J พบประปรายแถบอเมริกากลาง

Subtype K

เชื้อไวรัสเอชไอวีชนิดย่อย K พบเฉพาะที่ประเทศคองโกและคาเมรูน เท่านั้น

ขอขอบคุณ

Author

นพ. วรวุฒิ เจริญศิริ

ศูนย์ข้อมูลสุขภาพกรุงเทพ

174 บทความ

ที่ปรึกษา

คำสงวนสิทธิ์

รายงานฉบับนี้เป็นการนำเสนอข้อมูลที่ได้รวบรวมจากแหล่งต่างๆ ที่น่าเชื่อถือในเชิงวิเคราะห์ มีวัตถุประสงค์ต้องการเผยแพร่เพื่อประโยชน์ด้านการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ และประโยชน์แก่ส่วนรวม ไม่ได้เจตนาแนะนำข้อมูลเพื่อการวินิจฉัยโรคหรือการรักษาโรค ตลอดจนไม่ใช่เพื่อการนำข้อมูลไปใช้ประโยชน์เชิงพาณิชย์หรือมีเจตนาเอื้อผลประโยชน์ทางธุรกิจใดๆ ศูนย์วิจัยสุขภาพกรุงเทพ เครือโรงพยาบาลกรุงเทพ จึงไม่ขอรับรองความถูกต้อง ครบถ้วน สมบูรณ์ และเป็นปัจจุบัน ของข้อมูลเกี่ยวกับยา โรค สาเหตุ อาการ วิธีการดูแลรักษา นวัตกรรมหรือเทคโนโลยีใหม่ๆ บางส่วนยังไม่มีการรับรองผลของการใช้งาน รวมทั้งไม่มีหลักฐานรับรองที่สมบูรณ์ครบถ้วน ดังนั้น ผู้ใช้ข้อมูล ควรใช้วิจารณญาณในการรับข้อมูลหรือปรึกษาผู้ประกอบวิชาชีพด้านสุขภาพเพิ่มเติม หากมีการนำข้อมูลไปใช้โดยไม่ปรึกษาผู้ประกอบวิชาชีพด้านสุขภาพ ทางศูนย์วิจัยสุขภาพกรุงเทพจะไม่รับผิดชอบต่อความเสียหายที่เกิดขึ้นจากการใช้ หรือการอ้างอิงข้อมูลจากรายงานฉบับนี้ และศูนย์วิจัยสุขภาพกรุงเทพขอสงวนสิทธิ์ในการแก้ไข ดัดแปลงรายงานฉบับนี้โดยไม่ต้องแจ้งให้ทราบล่วงหน้า

บทความที่เกี่ยวข้อง

โรคปวดกล้ามเนื้อหลัง Musculotendinous Strain ตอนที่ 2

17 สิงหาคม 2556 2.872

การป้องกันโรคปวดกล้ามเนื่อหลัง โรคนี้สามารถป้องกันได้โดยระวังรักษาท่านั่ง ท่ายืน ท่ายกของ ให้ถูกต้อง หมั่นออกกำลัง กล้ามเนื้อหลังเป็นประจำ และนอนบนที่นอนแข็ง โรคปวดหลังป้องกันได้ไม่ยาก

ปวดเข่า

27 สิงหาคม 2556 7.898

อาการปวดเข่า (knee pain) เป็นสาเหตุสำคัญอย่างหนึ่งที่ทำให้ผู้ป่วยไม่สามารถประกอบกิจกรรมต่างๆในชีวิตประจำวันได้ตามปกติ โดยปกติข้อเข่าต้องรับน้ำหนักตัวเกือบตลอดเวลารวมทั้งอุปนิสัยของคนไทยที่ใช้เข่าในท่าพับงอ เช่น นั่งพับเพียบ นั่งขัดสมาธิ หรือการนั่งยองๆ

เซลล์บำบัด อีกทางเลือกหนึ่งของการรักษาโรคหัวใจ

7 มิถุนายน 2556 4.593

การบำบัดด้วยเซลล์ คือ การปลูกถ่ายเซลล์ต้นกำเนิด (stem cell) เพื่อซ่อมแซมและเสริมสร้างเนื้อเยื้อที่ถูกทำลาย

ค้าหาข้อมูลสุขภาพ